سفالگری چیست ؟ | آشنایی با هنر سفالگری و تاریخچه سفالگری | فربینو

هنر سفالگری از ماندگارترین هنرهای ساخته دست بشر میباشد . این هنر مربوط به سری هنرهای صنایع دستی از دوره های باستان تا به امروز پابرجا بوده و به نظر نمیرسد که روزی از میان برود ، هر چند ممکن است کم لطفی حاکمان باعث کم رونق شدن تولید شود . ولی در کل از بین رفتنی نمیباشد.
سفالینه های ساخته شده در هر دوره بازگو کننده فرهنگ ، روند زندگی و نوع زندگی مردم در آن دوره است.

سفالگری

تعریف سفالگری

هنر ساخت اشیا و ظروف با گل را سفالگری میگویند و میتوان قدیمی ترین دست سازهای بشر را از جنس سفال پیدا کرد.

تاریخچه سفالگری

ساخت ظروف سفالی از موقعی آغاز شد که انسان های نخستین کوچ نشینی را کم کرده و به یکجا نشینی روی آوردند. همینطور برای نگهداری غذاهای خود نیاز به ظروف پیدا کردند و به اینصورت ظروف سفالی را بوجود آوردند.
در ابتدا ظروف سفالی را با روش های مختلف بدون استفاده از چرخ میساختند. ولی به مرور چرخ سفالگری ساخته و تکمیل شد و به اینصورت ظروف سفالی به صورت قرینه و یا به شکل مجسمه و یا حجم های ترکیبی ساخته شد.

استحکام ظروف سفالی

سفالینه ها از بهترین مصنوعات ساخته بشر هستند و همینطور میتوانند دوام بسیار زیادی داشته باشند. همچنین میتوانند زیر خاک تا هزاران سال دوام بیاورند. البته استحکام سفال به پخت و مراحل تولید آن دارد.

عوامل موثر بر استحکام ظروف سفالی

مهمترین عامل مرغوبیت در سفال ، خاک رس بکار رفته در تولید میباشد. هر چه ذرات خاک ریز تر و متراکم تر باشد مرغوبیت سفال بیشتر است.
گل بایستی به خوبی ورز داده شود و هواگیری آن به خوبی انجام پذیرد.
پخت ظرف در حرارت مناسب باید انجام گیرد.

مراکز عمده‌ی تولید سفال در ایران

لالجین همدان

سفالگری لالجین
سفالگری های لالجین

لالجین از شهرهای بهار استان همدان میباشد. اکثریت مردم این شهرستان به سفالگری مشغولند. و سفالینه های این منطقه اکثرا بدون نقش و با لعاب میباشند. محصولات این منطقه از نظر کیفیت خاک نسبت به سایر نقاط کشور مرغوب تر است. رنگ لعاب های همدان بیشتر لاجوردی ، آبی ، سرمه ای ، حنایی ، زرد ، سبز ، فیروزه ای و قهوه ای میباشد.

میبد یزد

نقش هایی که روی سفال های میبد یزد دیده میشود بیشتر خورشید خانم است (یعنی تصویر خورشید با شکل و شمایل یک زن)و دیگر تصویر رایج به کار رفته در نقوش ظروف سفالی میبد وجود گل های تزیینی و ماهی پرنده میباشد. تکنیک ساخت ظروف سفالی در میبد بیشتر ریخته گری دوغابی و همینطور چرخ کاری میباشد.

کلپورگان سیستان و بلوچستان

سفالگری در کلپورگان سیستان و بلوچستان
سفالگری کلپورگان

کلپورگان از توابع شهستان سراوان سیستان و بلوچستان میباشد. پیشینه ساخت ظروف سفالی در این منطقه به ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد بر میگردد. شیوه‌ی ساخت سفال های کلپورگان بر اساس الگوهای قدیمی و باستانی انجام می‌شود. روش ساخت این نوع سفال روش لوله‌ای یا فتیله‌ای است. این سفال بدون لعاب و با نقوش سیاه‌رنگ تزیین می‌شود.

شهوار میناب

در این شهر کوزه های آب با روش چرخکاری تولید میشود و نام این کوزه های آب جهله میباشد. سفالگری در این منطقه به ۳ هزار سال قبل برمیگردد.

مند گناباد

ظرف های تولیدی در این منطقه بیشتر به شکل قاب و قدح هستند.در حاشیه های این ظروف نقش برجسته هایی از نقوش ریز یا گل و برگ و یا پرنده دیده میشود و سطوح داخلی یا حتی خارجی آنها نیز با گل و برگ تزیین میشود.

زنوز ، تبریز و آذربایجان شرقی

سفالگری در آذربایجان شرقی

زنوز در مرند آذربایجان شرقی قرار دارد و یک نوع خاک سفید مرغوب دارد و سفال سازی در زنوز و تبریز با همین خاگ انجام میشود. محصولات تولیدی در این منطقه از کشور بیشتر گلدان ، ظروف غذاخوری ، پایه آباژور ، شمعدان ، زیر سیگاری ، سرویس چایخوری ، قاب و قدح و مجسمه های جانوری میباشد. سفال های زنوز هم به صورت ساده تولید میشود و هم منقوش.

قم

سفالگری در قم
سفالگری های قم

محصولات سفالی قم با روش چرخ کاری و ریخته گری دوغابی و خرمهره با لعایب هستند. خرمهره سازی توسط کارگران ساخته و سوراخ میشود. و پس از خشک شدن این مهره ها را در لعاب قلیایی قرار میدهند و پس از پخت همه به رنگ فیروزه ای در میایند. ساخت این مهره ها انحصارا در قم تولید میشود.

مازندران

سفال ها در مازندران پس از پخت به دلیل وجود آهن در ترکیباتشان به رنگ اخرایی در میایند. محصولات تولیدی در این منطقه بیشتر ظروف هستند. همچنین چند کارخانه به صورت مکانیزه سفال سقف تولید مینمایند.

گیلان

در بیشتر نقاط گیلان، سفالگری سنتی رواج دارد و بیشتر، ظروف کاربردی ساخته می‌شود که مهم‌ترین آن ظرفی است به نام (گمج) که در اندازه‌های مختلف و همچنین به شکل‌های دسته‌دار و درپوش‌دار و با لعابی سبز تولید می‌شود .

سمنان

در این استان خاک رس مرغوبی برای سفالگری موجود است و بیشتر سفالگران سفال هایشان را در کوره های برقی میپزند.در این استان بیشترین سفالگری در شهرهای سمنان ، شاهرود ، گرمسار و دامغان تولید میشود. روش کار نیز بیشتر روش چرخ کاری ، قالبی و ساخت سفال های دست ساز میباشد.

ساوه

سفالگری در این منطقه به زمان سلجوقیان برمیگردد و امروز چند کارگاه وجود دارند که به شکل چرخ کاری به تولید سفال در ساوه مشغول هستند.

شهرضا

سفال شهرضا
سفالگری در شهرضای اصفهان

سفالگران در شهرضا با دو نوع خاک کار می‌کنند، یکی خاک رس که متعلق به خود شهرضا است و دیگری خاک سفید که از نقاط دیگر به این منطقه آورده می‌شود. در شهرضا اشیاء متنوعی از قبیل کاسه و بشقاب، سرویس چای‌خوری، گلدان، زیرسیگاری، شمعدان، لیوان و… می‌سازند. سفال‌های این منطقه به شکل منقوش عرضه می‌شوند و نقاشی‌های آن‌ها به چند سبک مختلف است

انواع خاک رس

خاک رس رسوبی

این خاک معمولا به‌صورت پوسته رسوبی تحت فشار تشکیل می‌شود و در مواقعی که گل‌های رسوبی یکی از مواد لازم را کم دارد، سفالگران بر اساس تجربیات خود هنگام ورز دادن گل یا زمان خشک شدن، مواد موردنیاز مانند پودر سنگریزه و ماسه را شناسایی و به روش‌های مختلف به آن اضافه می‌کنند.

خاک رس گلوله ای

این خاک معمولا به شکل طبیعی خود در بسترهایی از لایه زمین تشکیل می‌شود و قابلیت انقباض آن گاهی به ۲۰ درصد می‌رسد.

خاک رس سرخ

ترکیبات این خاک تنوع بسیاری دارد . و در درجه حرارت بین ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ درجه به رنگ های زرد و نخودی ویا سرخ تغییر رنگ میدهد.

خاک رس آهکی

این نوع از خاک رس مشکل شکل پذیری دارد و میزان درجه حرارت ، کنترل و نظارت بر پخت آن اهمیت زیادی دارد.

خاک های رس دیرگداز

این خاک بیشتر در مکان هایی وجود دارد که سنگ های معدنی آن سنگ های سخت و زغال سنگ میباشد. همینطور مولکول های تشکیل دهنده این خاک باعث میشود که شکل پذیری چندانی نداشته باشد و برای پخت به حرارت بالایی نیاز داشته باشد.

انواع شکل دهی ظروف سفالی

شکل دهی به ظروف سفالی

شکل‌دهی با دست

گل را ورز میدهند تا یکنواخت شود.
خمیر آماده شده را با روش های مختلف مانند فشاری ، فتیله ای و یا ورقه ای با دست و ابزار ساده شکل میدهند.
در مراحل مختلف کار با اسفنج خیس سطح کار را صاف و یکنواخت می‌کنند.
تزئینات دلخواه (نقش بریده، نقش افزوده و نقش کنده) را روی بدنه‌ی خام انجام می‌دهند.
شی ساخته شده را پرداخت نهایی کرده و به در تدریج در سایه خشک می‌کنند.
شی خشک شده را در کوره با درجه حرارت مناسب می‌پزند.

شکل‌دهی با چرخ سفالگری

دستگاه سفالگری

مقداری گِل را ورز می‌دهند و به شکل مخروط در می‌آورند که به آن «چانه» می‌گویند.
چانه را بر مرکز مرطوب صفحه‌ی چرخ سفالگری به آرامی می‌کوبند تا در جای خود محکم شود.
چرخ را روشن می‌کنند و خمیر گِل را با دستان خیس یا صفحه‌ی چرخ هم مرکز می‌کنند.
با فشردن انگشتان یکدست و همراهی کف دست دیگر حفره‌ای را در سر مخروط گل ایجاد می‌کنند.
دیواره و لبه‌های شی را با کمک ابزار شکل می‌دهند.
پس از پایان ساخت شی به وسیله‌ی سیم یا نخ نایلونی آن را از باقیمانده‌ی چانه جدا می‌کنند.
شی ساخته شده را در محل مناسبی قرار می‌دهند تا به‌تدریج نیمه‌خشک یا دو نم شود.
قسمت‌های دیگر شی را می‌سازند و به آن متصل می‌کنند.
شی را به‌تدریج خشک می‌کنند و سپس در کوره می‌پزند.

شکل‌دهی با قالب

این روش برای ساخت اشیای مشابه با یک جز تکراری از مجموعه‌ای بزرگ‌تر به کار می‌رود که مراحل کار به شرح زیر است:
شی موردنظر را با جزئیات و به‌طور کامل می‌سازند.
از روی شی ساخته شده قالبی تهیه می‌کنند.
با توجه به نوع قالب، خمیر گل را در آن فشرده و با دوغاب در آن می‌ریزند.
پس از شکل‌گیری و استوار شدن شی در قالب آن را خارج می‌کنند.
شی را به‌تدریج خشک می‌کنند و در پایان درون کوره می‌پزند.

لعابکاری

لعاب سفالگری
لعابکاری در سفالگری
سفال لعابکاری شده

در هنگام لعابکاری سفال باید گرد و غبار را از سطح آن پاک کرده و آن را با یک اسفنج کاملا تمیز نمایید.
برای لعابکاری از دستکش مناسب استفاده می نمایند.
زیرا حتی تماس روغن های بدن با سطح سفال موجب جدا شدن لعاب از سطح سفال می گردد.
رنگ و لعاب در واقع یک لایه غیر قابل نفوذ و پوششی شفاف را بر روی ظروف سفالی ایجاد می کند.
استفاده از لعاب سبب استحکام و زیبایی بیشتر رنگ در ظروف سفالی می گردد .
از رنگ و لعاب برای ایجاد جلا و زیبایی بخشیدن به ظروف سفالی استفاده می شود.
و علاوه بر آن به عنوان ماده ای ضد آب نیز کاربرد دارد.
تنوع رنگ ها در لعابکاری به دلیل مواد معدنی و ترکیبات معدنی موجود در آن می باشد.
بیشترین ترکیبات معدنی که از آن ها در ترکیب لعاب استفاده می شود شامل : اکسید آهن ، اکسید کبالت ، اکسید کروم ، اکسید مس و کربنات مس میباشد.
برای لعابکاری ظروف سفالی باید آن ها را تحت حرارت و دمای معینی قرار داد.
به این ترتیب رنگ و لعاب بسیار زیبایی را بر روی سفال ایجاد کرد.
اگر درجه حرارت بیش از حد بالا باشد لعابکاری به درستی انجام نمی شود و لعاب بیش از حد ذوب می گردد.
به همین دلیل برای انجام صحیح مراحل لعابکاری باید آن را در محدوده دمایی مناسبی قرار داد.

دیدگاه‌ها

10 + پنج =

    بازگشت به بالا