هنر خاتم کاری چیست ؟ | همه چیز را درباره هنر خاتم کاری بدانید | فربینو

خاتم کاری از هنر های خوب صنایع دستی کشور عزیزمان ایران محسوب میشود. و در عرصه هنر حرف های زیادی برای گفتن دارد.ما در این مقاله شما را با این هنر زیبا آشنا میکنیم . در نهایت به شما کمک میکنیم که بهترین خاتم ها را خودتان بشناسید.

خاتم کاری در ایران

تاریخچه خاتم کاری

درباره تاریخچه خاتم کاری به نظر میرسد که ما تاریخ دقیقی از شکل گیری این هنر را در دست نداریم.ولی یک افسانه قدیمی روایت میکند تاریخ این هنر به زمان حضرت ابراهیم میرسد و حتی آن را یکی از معجزات حضرت ابراهیم میدانند.
ولی به نظر میرسد ما قدیمی ترین خاتم ها را در شهر هنر پرور شیراز داشته ایم. ولی مشخصا در زمان صفویه که  زمان شکوفایی بسیاری از هنرها بوده این هنر به اصفهان منتقل میشود و هنرمندان بسیاری به تولید محصولات خاتم میپردازند. در مجموع شیراز را باید پایتخت خاتم کاری دانست.
ناگفته نماند این هنر در فراتر از مرزهای کشور ما هم وجود داشته و چندین قطعه که روی آنها با چوب و استخوان موزاییک کاری شده نزدیک قاهره پیدا شده که مربوط به اوایل دوره اسلامی میباشد. بیشتر این قطعات در موزه های قاهره و یا موزه برلین و موزه متروپولیتن وجود دارد.

نمونه های تاریخی هنر خاتم کاری

نمونه هایی از خاتم کاری های تاریخی

از نمونه های تاریخی این هنر میتوان به موارد زیر اشاره کرد که اگر شما عزیزان به دیدن این آثار رفتید حتما این آثار را به خاطر بسپارید که از دیدن آنها بی نصیب نمانید.
منبر چوبی مسجد لنبان اصفهان که در آن اشکال هندسی و اجزاء نقره ای متعلق به سال های ۱۱۱۴ هجری یعنی ۱۷۰۲ میلادی هم دیده میشود.
درهای دو لنگه خاتم کاری در موزه حضرت عبدالعظیم شهر ری که مربوط به دوران آل بویه و قاجار میباشد.
درهای خاتم قصر تیمور گرکانی به نام دلگشا در سمرقند و همینطور در های آرامگاه تیمور گرکانی که متعلق به سال ۸۰۷ هجری معادل ۱۴۰۵ میلادی میباشد.
سقف ایوان اصلی مسجد عتیق شیراز که به قرن هشتم هجری مربوط میشود.
درهای مزین به اشکال هندسی گل و بته مربوط به شهر بخارا که در موزه ویکتوریا وجود دارد.
درهای تالار آینه کاخ زیبای گلستان
صندوق مرقد امام موسی بن جعفر و امام جواد مربوط به دوران شاه اسماعیل صفوی مربوط به سال ۹۰۶ هجری قمری
صندوق خاتم ضریح نرگس خاتون مادر حضرت مهدی
صندوق مرقد امام حسن عسکری در سامره و امام علی نقی
در ورودی مدرسه چهار باغ اصفهان
در خاتم امام زاده شاه رضا در شهرضای اصفهان که به زمان شاه طهماسب صفوی برمیگردد.
صندوق های مرقد های حضرت  سیدالشهدا و حضرت ابوالفضل در کربلا و صندوق مقبره حضرت زینب در سوریه.

مواد تشکیل دهنده خاتم

مواد اولیه برای تولید خاتم عبارتند از: چوب ، استخوان، انواع مفتول های فلزی از جنس های مختلف ، نخ پرک، صدف، سریشم و لاک .
انواع چوب : چوب های گوناگونی در تولیدات خاتم بکار میروند که عبارتند از چوب آبنوس , چوب فوفل , چوب گردو , چوب بقم , چوب عناب , چوب نارنج , چوب افرا ، تبریزی و چوب شمشاد. البته بعضی از این چوب ها دیگر در دسترس هنرمندان نیستند.
انواع استخوان : عاج و استخوان شتر و استخوان اسب
انواع مفتول های فلزی : فلزات مختلفی در خاتم استفاده میشود ولی برای رنگ طلایی بیشتر از فلز برنج با ضخامت های مختلف استفاده میشود.همینطور از آلومینییم و نقره و … نیز استفاده میشود.
انواع صدف : از صدف برای خاتم های با کیفیت بالا استفاده میشده ولی به خاطر هزینه بالا اکنون کمتر از صدف استفاده میشود.
نخ پرک : برای بستن و کنار هم قرار گرفتن مثلث ها از این نخ ها با ضخامت های مختلف استفاده میشود.
سریشم : از سریشم برای چسبیدن خاتم روی اشیا و سطح ها استفاده میشود. این چسب از پیه پای گاو گوسفند بدست میاید و چسبندگی بالایی دارد.
لاک : برای جلا بخشیدن به سطح کار مورد استفاده قرار میگیرد.

وسایل و ابزار کار برای اجرای هنر خاتم سازی

ابزار و وسایل خاتم کاری

وسایل مورد نیاز برای انجام این هنر عبارتند از : چکش ، اره ، اره فلکه ، دریل ، دستگاه دینام ، سوهان ، انواع رنده ، پرس ، خط کش ، مقار ، چسب های مخصوص و …

 

مراحل تولید خاتم

اولین قدم برای تولید یک اثر خاتم فراهم کردن موزاییک هاییست که با قرار گرفتن آن ها در کنارهم میتوان آن ها را روی سطح چسباند و کل سطح را مزین به این موزاییک ها کرد .
برای ساخت این موزاییک ها باید ابتدا انواع چوب و استخوان را با ابزار به طول سی سانتیمتر و قطرهای از یک میلی متر تا حدود پنج میلی متر برش داد. حال از آن‌ها مثلث‌هایی تهیه می‌شود که پس از سوهان‌کاری تمام اضلاع آن به حالت دلخواه و مطابق با طرح درآمده و برای تکمیل طرح نیاز به مفتول‌های سیمی به صورت مثلث بوده که برای آماده‌سازی آن‌ها نیز مراحل مختلفی طی می‌شود .
حال برای درست کردن خاتم ابتدا طرح اشکالی که مورد نظر است را هنر مند و استادکار کشیده و این مثلث‌ها ی چوبی، استخوانی و فلزی با دست و بامهارت استادانه هنرمند در کنار هم به وسیله سریشم قرار داده و چسبانده می‌شوند .  به وسیله نخ قطعات را در کنار هم محکم می‌کنند که از این کار اصطلاحاً «پره» درست می‌شود.
بعد از چند ساعت نخ‌ها باز شده و اضلاع طرح سوهان‌کاری شده و چهار عدد از پره‌های ساخته شده را در کنار هم قرار می‌دهند و مجدداً با چسب به هم چسبانده می‌شوند که حاصل آن «توگلو» به دست می‌آید.
مرحلهٔ بعد که به «گل پیچی» مشهور است، به وسیله سیم مفتولی گردی که آن را به صورت شش ضلعی منظم آماده می‌شود و به آن «شمسه» می‌گویند در اطراف هر ضلع شش سیم به وسیله سریشم چسبانده می‌شود و با نخ محکم می‌شود و حاصل آن طرح ستاره‌ای است .

چسباندن اشکال هندسی به هم

این طرح‌ها آنقدر تکرار می‌شوند تابه شکل مورد نیاز در آید. حال کار را زیر پرس قرار میدهند تا فشار لازم را ایجاد کند . سپس با چند بار برش و چسباندن لایه ها ی بسیار نازک چوب در کناره کار طرح اولیه خاتم بوجود میاید .
خاتم‌ها بر اساس طرح، رنگ، شکل و ابعاد محل مورد استفاده بر روی سطح کار به‌وسیله چسب مخصوص چسبانده شده و با ایجاد طرح‌های گوناگون و قرینه‌سازی تمامی سطح طرح به وسیله خاتم مزین می‌گردد که پس از برخی ترمیم‌ها، سوهان، سمباده و بتونه‌کاری و نهایتاً ساییدن و صاف کردن سطح خاتم، کار برای روغن‌کاری و جلابخشی به وسیله مواد مخصوص مانند پلی استر و سیلر کیلر آماده می‌شود.
مرغوبیت یک خاتم خوب به ریز نقشی و منظم بودن طرح بستگی دارد که همهٔ این‌ها در مهارت استادکار در تهیهٔ مواد اولیه و نحوه کاربرد آن و حوصله و دقت بسیار زیاد خلاصه می‌شود.

وسایل و ابزار خاتم کاری

یک اثر خاتم خوب باید چه خصوصیاتی داشته باشد؟

سطح روی کار باید صاف و یک دست باشد و هیچ فرو رفتگی و برآمدگی دیده و لمس نشود.
رنگ بکار رفته در این اثر باید یکنواخت باشد.
به هیچ عنوان بتونه کاری در سطح مشخص نباشد.
تمامی اشکال و گل ها باید در سطح حالت قرینه داشته باشند.
دقیق بودن اساس ساختمان طرح به همین دلیل یک هنر مند خاتم ساز باید یک نجار کارکشته و استاد باشد.
نقش ها و مثلث ها هر چه ریزتر باشند ارزش آن کار خاتم بیشتر میباشد.

مهمترین مراکز خاتم سازی ایران

انواع مختلف خاتم

صنایع دستیمراکز خاتم کاری ایران شیراز و اصفهان و تهران میباشند که البته بیشتر خاتم سازان تهرانی یا شیرازی هستند و یا اصفهانی.

نکته مهم در نگهداری یک محصول خاتم

تمامی محصولات خاتم باید دور از حرارت ،نور مستقیم خورشید و رطوبت نگهداری شوند. برای تمیز کردن آن ها نیز نباید از پارچه مرطوب استفاده کرد .

برچسب‌ها:
دیدگاه‌ها

دو × 2 =

    بازگشت به بالا