آشنایی باقلمزنی وتاریخچه آن

هنر قلمزنی

قلمزنی به معنی ایجاد نقش و نگارهایی روی اشیاء فلزی به خصوص مس،نقره،برنج و طلا هست که بوسیله قلم های مختلف و با ضربه چکش روی ظروف و اشیاء فلزی انجام میشود. قلمزنی از جمله هنرهای سنتی ایران است و در رده هنرهای صناعی و در گروه فلزکاری قرار میگیرد برای انجام قلمزنی روی ظروف و اشیاء مختلف، ابتدا داخل یا زیر ظرف یا شیء را از محلول قیر و گچ پر میکنند تا هم صدای کمتری به گوش برسد و هم مانع از سوراخ شدن ظرف در حین انجام قلمزنی شود.سپس نقش و طرح های مورد نظر را روی ظروف رسم کرده و با استفاده از قلم،یا قلم های مناسب و همچنین ضربه چکش،نقش و نگارها را روی ظروف ایجاد میکنند. قلم های مورد استفاده در قلم زنی متنوع است و بسته به نوع نقش و طرح ها انتخاب و استفاده میشوند،از جمله قلم سایه،قلم نیم بر و … بعد از ایجاد نقش و طرح ها روی ظروف و اتمام این مرحله از کار، قیر را از ظرف جدا کرده و روی شیارها گرده زغال میریزند و روی ظروف را با روغن جلای سیاه میپوشانند و بنابراین نقش های قلم زنی شده روی ظروف کاملا مشخص شده و خود را نشان میدهند.
قلم زنی در فرهنگ سنتی ما ایرانیان از جایگاه ویژه ای برخوردار است،که با ذوق و خلاقیت هنرمند ایرانی و با تأثیر از شرایط اجتماعی و فرهنگی و مذهبی در بیان عقاید ایرانیان به زیباترین شکل ممکن، آن را به نسل های بعد منتقل کرده است.

تاریخچه قلمزنی

قلمزنی ازدوره سکاها تا دوره معاصر مراحل مختلفی را  پیموده درزیر به این دوره ها اشاره ای مختصر می نماییم.

قلمزنی در دوره ما قبل تاریخ

این دوره در هزاره اول پیش از میلاد قرار دارد و آثار زیادی از این دوره بر جا مانده از معروفترین آثار این دوره میتوان به جام های طلای مارلیک اشاره کرد.

قلمزنی در دوره مادها

آثار بدست آمده از این دوره بیشتر از توابع سنندج است که در میان آن ها آثاری از طلا و نقره و وسایل زینتی و مجسمه حیوانات قرار دارد.

قلمزنی در دوره هخامنشی

آثار بسیار گرانبهایی در این دوره ساخته شده ولی متاسفانه به دستور اسکندر ذوب شده و به سکه تبدیل شدند. از جمله اشیای شناخته شده در دوره هخامنشی دو لوح سیمین به وزن ۴ کیلوگرم و زریّن به وزن ۵ کیلوگرم است که در موزه ملی ایران نگهداری می شود.

قلمزنی در دوره سلوکیان

در این دوره بیشترین تاثیر از هنر یونانی مشاهده میشود

قلمزنی در دوره اشکانی

در این دوره باز شیوه های مرسوم هخامنشی با اندکی تغییر را داریم ولی باز به سبب هرج و مرج و کم توجهی پارتیان به هنر خیلی از این آثار در دست نیستند.

قلمزنی در دوره ساسانیان

در این دوره به دلیل گسترش تجارت بین ایران و روم و یونان این هنر تحت تاثیر هنر های یونانی و رومی قرار گرفت.

قلمزنی در دوره ابتدایی اسلام

اعراب که خود هنری نداشتند این نوع از هنر را مورد تقلید قرار دادند و با کمک هنرمندان ایرانی نقوش بی نظیر و طرح های ملی ایران باستان جای خود را به خطوط کوفی و آیات و احادیث دادند.

قلمزنی در دوره سلجوقی

در این دوره ترصیع فلزات به صورت مفتول های طلا و مس و نقره و مفرغ رایج شد. حکام این دوره از تاریخ علاقه وافری به هنر داشتند.

قلمزنی در دوره تیموریان

در این دوره هنرمندان مورد حمایت ایلخانان قرار گرفتند و شهرهای حلب موصل شیراز و تبریز از مراکز مهم و بزرگ هنر قلمزنی به شمار آمدند. ترصیع در این زمان به تقلید از دوره سلجوقی تداوم یافت. استفاده از هنر خوشنویسی در قلم زنی به وفور گسترش یافت و ظروف زیادی از این گونه ساخته و تزیین شد.

قلمزنی در دوره صفویه

دوره صفوی دوران طلایی هنر ایران در زمینه های مختلف به شمار میرود در این دوره هنر قلم زنی با حفظ سنن گذشته ادامه یافت . اجرای نقوش ظریف و بسیار ریز و زیبا جای نقوش درشت و ضخیم را در تزیین اشیاء گرفت.این هنر در زمان صفوی همچون دیگر رشته های هنرهای سنتی ایران از چنان ظرافت و زیبایی برخوردار شد که امروز در جایی که هنر به اوج شکوفایی میرسد،تقلیدی از سبک دوره صفوی است.

قلمزنی در دوره قاجار

در زمان قاجار به دلایل بی اعتنایی حکام قاجار به هنر و حمایت نکردن از هنرمندان، هنر قلمزنی همچون رشته های دیگر هنری رو به ضعف نهاد،. در این دوران ساخت جعبه های قلم زنی با نگارش خطوط و خوشنویسی و طلاکوب و اسطرلاب سازی به شیوه قلم زنی و مشبک کاری مرسوم و متداول بود.

قلمزنی در دوره معاصر

 در سال های اخیر، باتلاش ،ذوق و خلاقیت هنرمندان و نوآوری هایی که صورت گرفت ، هنر قلم زنی جان تازه ای یافت و گام های بزرگی در توسعه و گسترش این هنر برداشته شد. 

قلمزنی قلم برجسته
قلمزنی در گذر زمان