هنر قالیبافی | آشنایی با تاریخچه و روش های بافت قالی | فربینو

قالیبافی در طول زمان فراز و نشیب های زیادی داشته است ما شما را با این هنر زیبا آشنا می کنیم. زیرا حق دارید درباره هنر سرزمین خود بیشتر بدانید.

هنر قالیبافی از کجا بوجود آمده؟

فرش پازیریک قدیمی ترین فرش دستباف

درباره تاریخ پیدایش فرش و قالیبافی اطلاعات دقیقی موجود نیست . ولی با توجه به کشفیات باستان شناسان ، هنرهایی مانند: سبد بافی ، جاجیم ، گلیم بافی ، نمد و زیلو بافی همه مقدمه ای بر هنر قالیبافی بوده اند.
 فرش ها در ابتدا طرح های ساده و ابتدایی داشتند و بیشتر ذهنی بافته میشده اند . این فرش ها بیشتر برای استفاده روزمره تولید میگردید . محققان و پژوهشگران باستانی در ابتدا مصر را به عنوان مهد قالیبافی معرفی کرده اند ولی با پیدایش فرش پازیریک در کوه های سیبری در سال ۱۹۴۹ مهد قالیبافی از مصر به ایران تغییر یافت .
بعضی مطالعات نشان میدهند که ممکن است فرش به وسیله مصری ها یا چینی ها ویا دیگر اقوام اختراع شده باشد ولی با پیدایش فرش پازیریک ، که متعلق به ۵ قرن قبل از میلاد مسیح بوده ، نشان میدهد این هنر در آن زمان به بالاترین حد خود رسیده بود . این فرش به فرش گره دار معروف است .
در حمله عربها به شهرتیسفون که پایتخت حکومت ساسانیان بود ، این شهر غارت شد. از میان فرشها ، فرش مشهوری به نام” موقع بهار خسرو“بود. در تاریخ از این فرش به نام گرانبهاترین فرش یاد شده‌است. متأسفانه عربها این فرش را به قطعات کوچکتر بریده و فروخته‌اند.
 مورخان عرب این فرش گرانبها را این گونه توصیف کرده‌اند:در گوشه‌هایش تختی با شکوه از گلهایی به رنگ‌های قرمز، آبی، زرد، سبز، سفید بوده است . همچنین رنگ زمینهٔ آن با الهام از رنگ خورشید طلایی رنگ است و سنگ‌هایی به شفافیت کریستال که در خیال تصوری از آب است. گیاهان همانند حریر و میوه‌ها با رنگ سنگی شکل گرفته‌اند.

این مطلب را از دست ندهید : خاتم و خاتم کاری در گذر زمان

تاریخچه وسایل قالیبافی و پیشرفت آنان در طول زمان

وسایل قالیبافی کهن

اولین اطلاعات از وسایل مورد استفاده در قالیبافی به گورهای عصر مفرغ در ترکمنستان و شمال ایران بر میگردد. ولی در نزدیکی کامفیروز فارس باستان شناسان پس از وقوع یک سیل و پدیدار شدن یک گور به کشفیات جالبی دست یافتند.
 آنان قطعاتی یافتند که یکی از آنها ، سر نیزه مانند بود ، که دارای زائده کوچک سوراخ داری در انتها داشته است و مشخصا محل قرار گرفتن دسته بوده است . این قطعه بسیار ظریف بوده و مشخصا این ظرافت برای جنگ نبوده و برای قالیبافی استفاده میشده.
اما اینکه این دو قطعه از گور یک زن پیدا شد ، دلیل دیگری است بر اینکه ابزار قالی بافی بوده اند . احتمالاً ابزارهای قالی بافی زن بافنده را با او به خاک می سپرده اند تا در جهان دیگر هم بیکار نماند . قطعاتی هم که از آسیای مرکزی کشف شده همگی در گور زنان بوده است .
 بعد از مشاهده دو ابزار مذکور نمونه های مفرغی دیگری نیز مشاهده شده که گاه سه یا چهار سُک یا خلال به هم و با حلقه مفرغی دیگری به هم متصل بوده اند .
این ، مرحله دیگری در پیشرفت به سوی ایجاد شانه قالیبافی است ؛ یعنی به جای استفاده از یک سُک ، سه یا چهار سُک را همراه کرده ، بنابر این کارایی آن را چند برابر کرده اند .
کهن ترین نمونه ای که از این ابزار کشف و ضبط شده ، از تپه یحیی است که از هزاره سوم قبل از میلاد می باشد و این ابزارها همگی و به احتمال زیاد ابزارهای قالی بافی هستند .

وسایل قالیبافی

ادامه مطلب تاریخچه وسایل قالیبافی و پیشرفت آنان در طول زمان

متأسفانه از آنجاکه از قدیم دسته شانه از چوب ساخته می شده ، بر خوردن به شانه قالیبافی در آثار باستان شناسی غیر ممکن است . مگر اینکه یک دسته سُک یا تیغه با هم کشف شود و بقایای شانه باشند .
 امروزه تعداد این سُکها و چاقوها در موزه های ایران وجهان نسبتاً فراوان است و تنها باید آنهایی را که نمی توانسته اند سوزن یا میله ای زینتی باشند از ابزارهای قالیبافی جدا کرد.
باید توجه داشت که انسان عهد مفرغ توانسته است ، از مفرغ میله هایی تا قطر دو میلیمتر ایجاد کند . بنابراین امکان اینکه این سُکها سوزن یا جوالدوز باشند وجود ندارد . خصوصا که تعدادی از آنها سوراخ ندارند و دیگر اینکه آنها که سوراخ دارند این سوراخ در سر یا ته آنها نیست و همچنین معمولاً دستگیره آنها اجازه عبور از بافته را نمی دهند .
پس طبق شواهد و توضیحات ، با قدیمی ترین  ابزار قالیبافی که متعلق به عهد مفرغ است آشنا شدیم و این حرکتی است در جهت گسترش تاریخ فرشبافی ایران و همینطور جهان .
اوج قالیبافی در ایران را شاید بتوان دوره صفویه نامید. چرا که در این دوره کارگاههای قالیبافی شاهی در اقصی نقاط کشور برپا شده بود و بازرسانی به کار این کارگاهها نظارت می‌کردند و قالی‌های بافته شده در این دوره زینت بخش موزه‌های دنیا است.

چه مهارت هایی برای قالیبافی لازم است؟

نقشه خوانی در قالیبافی
احزاء فرش دستباف

 قالیبافی یک هنر قدیمی ایرانی است که افراد زیادی در شهرهای متعددی از کشور مشغول به این کار و هنر هستند. اگر شما می‌خواهید بدانید که چه مهارت هایی برای قالیبافی لازم است ، بهتر است در ادامه این مقاله با ما همراه باشید تا مهمترین این مهارت‌ها را برای بافت فرش دستباف با یکدیگر بررسی کنیم.

نقشه خوانی یکی از مهارت‌های قالی بافی

 از مهمترین مهارت‌های قالیبافی نقشه خوانی می‌باشد به‌گونه‌ای که برای طراحی هر نقشی بر روی دار قالی ، لازم است ابتدا بافنده تبحر کافی در زمینه نقشه خوانی در قالیبافی را داشته باشد تا بتواند از روی نقشه‌ای که به وی ارائه می‌شود آنچه خواسته شده را پیاده کند.

انواع گره زنی در قالیبافی

اگر بخواهید انواع گره زدن را بشناسید باید بدانید که گره‌ها به انواع مختلف ازجمله دو گره اصلی فارسی و ترکی تقسیم می‌شوند. که هرکدام از آنها دارای ویژگی‌های مختص خودش می‌باشد. اصول گره زدن نیز در هرکدام از این بافت‌ها متفاوت می‌باشد ، که طبیعتاً شناخت هرکدام از آنها به شما کمک ویژه‌ای خواهد نمود.

شناخت مواد اولیه قالیبافی

مواد اولیه مصرفی ازجمله نخ یکی دیگر از مواردی است که باید فرد قالیباف از انواع آن اطلاع کامل داشته باشد. دقت داشته باشید به طور کلی می‌توان گفت فرش‌های دستباف از نخ‌های ابریشم ، کرک ، پشم و الیاف طبیعی بافته می‌شود.
 فرش‌هایی که تمام آن از ابریشم باشد به فرش دستباف تمام ابریشم مشهور هستند و فرش‌هایی که در بافت آن از پشم استفاده شود به فرش‌های پشمی معروف می‌باشد.

شناخت اصول قیچی زدن پرزهای فرش

 قیچی زنی هم یکی از اصول اولیه قالیبافی میباشد . قیچی زنی به گونه‌ایست که بافنده پس از اتمام یک رج برگشته و به صورت کاملا حرفه‌ای اضافه پرزها را با قیچی‌های مخصوص برش می‌دهد، تا سطحی یک دست و صاف به وجود آید. حال اگر در اینجا با اصول قیچی زنی آشنایی کامل نداشته باشد امکان خراب شدن طرح و نقش وجود دارد.

عملیات پایانی قالیبافی

عملیات پایانی فرش یکی از مهمترین مواردی است که بافنده لازم است مهارت زیادی در این زمینه داشته باشد زیرا به طور حتم اگر جداسازی فرش از دستگاه به درستی صورت نپذیرد ممکن است خسارت جدی به فرش وارد شده که به ‌هیچ عنوان امکان اصلاح آن وجود ندارد.
 در این مرحله فرد قالیباف باید اصول جداسازی فرش از دستگاه را بداند زیرا پس از پایان عملیات بافت فرش ، لازم است بافنده به کمک فرد دیگری فرش را از دستگاه جدا کند که این عملیات با استفاده از همان ابزار قالیبافی صورت می‌پذیرد.

نکته مهم

فرش دستباف

برای قالیبافی سال های سال باید آموزش دید. یک بافنده باید با چله کشی خوب و دفتین زدن یک دست، پایین و بالا کشیدن کار ، شل و سفت کردن چوب وسط تار های فرش به نام کُجی و تنظیم گُوِه های دستگاه قالیبافی و … آشنایی کامل داشته باشد.
 این مهارت ها را برای اینکه یک بافنده به طور کامل یاد بگیرد حداقل میبایست پنج سال تا ده سال نزد اساتید قالیبافی آموزش ببیند . شیوه کار هم به اینصورت بوده که استاد کار، نقشه را پیاده میکرده و شاگردها ، بین گره های نقشه را با گره های مشخص (خفت) پر میکرده اند.

در پایان می‌توان گفت تکرار و تمرین نیز امری اجتناب‌ناپذیر در این زمینه خواهد بود که می‌تواند در کسب تجربه بافنده تأثیر بسزایی داشته باشد.

فرش دستباف
دیدگاه‌ها

2 × یک =

بازگشت به بالا